از آثار جغرافيايى توجيه كنيم و تنها دليل اين كار ، رابطه آن با كتاب بيرونى بزرگ نبوده است . در حدود همين اوقات كتاب ديگرى به زبان فارسى پديد آمد كه تا حدّى با محيط پيدايش كتاب ابو الفضل ارتباط داشت و عنوان آن كه هفت اقليم است ، جلب نظر مىكند . امّا به خلاف آنچه از عنوان استنباط مىشود يك كتاب جغرافيا نيست بلكه فرهنگنامه‌اى در رشته سرگذشت نويسى است كه مطالب آن به ترتيب جغرافيايى تقسيم شده و طبعا مايهء سرگذشت بر آن غالب است . 121 با وجود اين ، مطالب جغرافيايى فراوان دارد و محقّقان معاصر اهميت آن را از لحاظ سرگذشت و جغرافيا به يكسان شناخته‌اند . 122 مؤلّف آن ، امين احمد رازى ، 123 را خوب نمىشناسيم . اصلش از رى بوده ، از خاندانى توانگر از عمّال دولت كه بعضى از افراد آن در ايام اكبر با هند رابطه داشتند . ظاهرا در همان اوقات ، مؤلّف به هند سفر كرده است . كتاب مفصّل وى ، كه به سال 1594 / 1002 ه . پس از شش سال كار مداوم به سر رسيد ، 124 شامل يك هزار و پانصد و شصت سرگذشت از مشاهير صوفيان و نويسندگان و شاعران و بزرگان تاريخ است كه به ترتيب محلّ تولّدشان بر مناطق مختلف هفت اقليم جغرافيايى تقسيم شده است . مىدانيم كه طبق مكتب قديم ، هر اقليمى به يكى از ستارگان سيّار وابسته بود . 125 در آغاز كتاب جدولى هست كه اماكن جغرافيايى را در اقليمهاى مختلف نشان مىدهد . 126 پس از آن هر اقليم به صورت جداگانه مقدّمهء مختصرى دارد كه مطالب آن مخلوطى از تاريخ و جغرافياست . مثلا دربارهء هندوستان يك خلاصهء تاريخى از فتوحات مسلمانان آمده و در مورد هر شهر و منطقه ، تاريخ و عجايب و محصولات اساسى آن ياد شده است . 127 طبعا سخن از اقليم اوّل آغاز مىشود كه شامل يمن ، بلاد زنگ ، نوبه ، چين ، سرنديب ( سيلان ) ، و جابلساست و به اقليم هفتم ختم مىشود كه شامل بلغار ، صقلاب ، باطك ، روم ، جابلقا ، و يأجوج و مأجوج است . از اين فهرست توان دانست كه تذكار بلاد داستانى چون جابلسا و جابلقا ، كه ابن عباس ، محدّث و مفسّر مشهور به قرن هشتم ميلادى ، با تكيه به افسانه‌هاى مربوط به كتاب مقدّس ياد كرده ، هنوز معمول بوده و مكتب قديم دربارهء تقسيم مناطق ، كه از قرن دهم به نزد جغرافى شناسان كلاسيك و جهانگردان ريشه‌هاى عميق داشته ، سستى نگرفته است . البتّه امين احمد رازى سرگذشتى از شخصيتهاى اين مناطق افسانه‌اى نياورده و فهرست بلاد اقليمهاى ديگر بيشتر رنگ واقعى دارد ؛ مثلا اين مناطق كه گهگاه به قسمتهاى كوچكتر تقسيم شده در آن آمده است : مكّه ، مدينه ، يمامه ، هرمز ، دكن ( با هفت ناحيهء آن ) ، احمد آباد ، كنبال ، سورت ، سومنات ، ناكور ، بنگال ( با تعدادى نواحى ) ، و اوريسا . بدين سان هند موقعيت ممتاز دارد و در ميان بقيهء اقليمها همسنگ ايران است . يك نظر به فهرست كامل شهرها و منطقه‌ها 128 نشان مىدهد كه با وجود آنكه افق جغرافيا از لحاظ علمى وسعت بسيار يافته بود نظريهء كهن جغرافيايى ، با تمام خصوصيّات ، تا پايان قرن شانزدهم استوار مانده بود .